Os sucesos do sábado 3 de xaneiro son ben coñecidos; por tanto, non faremos unha avaliación dos acontecementos. Máis ben, sinalaremos as razóns de fondo do ataque estadounidense en chan venezolano e do secuestro do presidente Nicolás Maduro e da primeira dama Cilia Flores.

 Máis alá da condena ética, persiste unha pregunta necesaria: por que os EUA chegaron ao extremo de tomar unha decisión desta magnitude en pleno século XXI, claramente nociva á vista dos resultados políticos tanto no país norteamericano como en Venezuela?

 A resposta non está nos discursos de Trump («imos xestionar Venezuela») nin nos eslogans de Pete Hegseth e Marco Rubio. Máis ben, pódense argumentar varias respostas, todas elas articuladas arredor dun documento que anunciou as accións estadounidenses con frialdade técnica semanas antes: a Estratexia de Seguridade Nacional 2025 (ESN).

O Corolario Trump: cando a soberanía é unha oferta coercitiva

 A ESN é un acto político que reconfigura as regras do xogo no hemisferio occidental. Nas súas 33 páxinas introduce o que denomina o «Corolario Trump á Doutrina Monroe», onde non define se un Estado é soberano ou non, senón que tipo de soberanía conta como lexítima para a orde hemisférica estadounidense.

 Sen dúbida, trátase dunha afirmación ontolóxica dentro do réxime de excepción que Trump 2.0 tenta estabelecer nesta parte do mundo.

 Porque a lexitimidade xa non depende do réxime interno nin do cumprimento das normas internacionais, senón da súa compatibilidade coa cadea de valor estadounidense. A ESN exprésao sen ambigüidades:

«Negaremos a competidores non hemisféricos a capacidade de posicionar forzas ou outras capacidades ameazantes, ou de posuír ou controlar activos estratexicamente vitais, no noso hemisferio» (p. 15).

«Os termos dos nosos acordos (…) deben ser contratos de fonte única para as nosas empresas» (p. 19).

«Debemos facer todo o posíbel por expulsar empresas estranxeiras que constrúan infraestruturas na rexión» (p. 19).

 Isto implica que a soberanía dos demais se mide pola súa capacidade de non interferir e, preferentemente, de facilitar os intereses vitais dos EUA.

 Un Estado pode estar plenamente recoñecido pola ONU, celebrar eleccións e ter control territorial. Pero se permite que unha empresa chinesa constrúa un porto, unha mina ou unha rede 5G, a súa soberanía convértese en funcionalmente ilexítima. Baixo este horizonte conceptual referímonos á soberanía funcional nunha análise especial sobre o documento.

 Venezuela encarna o desafío máximo para esta doutrina: é o caso límite. Mantén alianzas estratéxicas con China, Rusia e Irán; controla recursos críticos sen entregar a súa xestión a capitais aliñados; e desenvolveu mecanismos de intercambio que eluden o dólar e as cadeas de valor estadounidenses.

 Neste baleiro estrutural —onde un país é soberano segundo o dereito internacional, pero ilexítimo segundo a lóxica imperial— calquera medida contra el resulta «razoábel». Segundo a razón imposta por Washington, non por analoxía senón por relación funcional:

• As sancións son «medidas de contención».
• O cerco económico é «restabelecemento de condicións mínimas de estabilidade».
• A agresión militar é «prevención de ameazas».

 E o secuestro dun presidente constitucional, neste marco, non é unha violación da soberanía: é unha operación técnica de xestión do risco. Por iso a ficción do «Cártel dos Soles» xa non resulta necesaria dentro das xustificacións violatorias.

O derrubamento do petrodólar

 O quid da cuestión non son as reservas petrolíferas de Venezuela —aínda sendo, con moita diferenza, as máis grandes do mundo—, senón en que moeda se comercian. Como sinala o analista Pepe Escobar:

«O corazón do asunto non son as reservas petrolíferas de Venezuela per se, senón o petróleo denominado en dólares. Imprimir papel hixiénico verde infinito —intrinsecamente sen valor— para financiar o complexo industrial-militar implica que o dólar siga sendo a moeda de reserva global, incluído o petrodólar».

 Venezuela, para lograr un marco de resistencia ás sancións ilegais —de maneira efectiva ou non, esa é outra discusión—, rompeu o cerco financeiro. A integración no sistema chinés CIPS, o mecanismo SWIFT que comeza a proxectarse como unha alternativa real ao dolarcentrismo sistémico, creaba as condicións para que o cru se pagase en iuans, rublos ou nunha cesta respaldada por ouro.

 Ese paso non era técnico, senón a primeira fenda real no monopolio do dólar petrolífero desde 1974.

 O petrodólar é o piar material do poder estadounidense, xunto coa industria e a proxección militar asociadas. Sen el, os EUA non poden financiar o seu déficit (6–7 % do PIB), nin a súa débeda (máis do 120 % do PIB), nin o seu gasto militar (1,5 billóns de dólares para este ano).

 O secuestro de Maduro buscaba así deter a fuga do dólar no comercio petrolífero global, mentres se aseguraba o control sobre Citgo para entregala ao fondo voitre financeiro de Paul Singer (Elliott Investment Management). A filial de PDVSA nos EUA, tamén secuestrada polo marco sancionador, é unha infraestrutura crítica do poder enerxético. A súa entrega forma parte dunha reconfiguración do hemisferio, en consonancia co expresado na ESN.

A ficción financeiro-especulativa e o esqueleto do espolio

 O capitalismo contemporáneo, nomeadamente na súa variante estadounidense, entrou nunha fase na que o valor xa non se produce principalmente na esfera produtiva, senón na especulación financeira.

 Desde os anos 1970, e de maneira acelerada tras a crise de 2008, a economía dos EUA desmaterializouse: a súa riqueza baséase en derivados, algoritmos, débeda soberana e a financeirización da vida cotiá. Este proceso non crea valor novo (en termos marxianos), senón que redistribúe e anticipa valor futuro mediante mecanismos ficticios.

 O valor no capitalismo actual segue estando fundado no traballo humano; continúa tendo raíces materiais. O paradoxo reside en que, mentres o capital financeiro-especulativo, negociado en Nova York, se afasta da produción, necesita con urxencia reapropiarse de espazos reais de riqueza material para soster a súa ficción.

 Venezuela —coas maiores reservas petrolíferas do mundo, ouro, coltán, biodiversidade estratéxica e soberanía enerxética— representa un territorio de rescate ontolóxico para un capital que xa non sabe como crear valor.

 Por iso nunca se tratou de «liberar» Venezuela, senón de reintegrar os seus recursos á órbita da acumulación estadounidense, desposuíndoa da súa capacidade de resistencia.

 A historia do capitalismo estivo marcada por ciclos de expansión e crise. Pero hoxe o sistema afronta unha crise estrutural de acumulación: os mercados están saturados, a taxa de ganancia cae e a innovación tecnolóxica xa non reactiva a produción, senón que destrúe emprego e valor, segundo os datos empíricos analizados polos investigadores Güney Işıkara e Patrick Mokre (no seu libro de 2025 Marx’s Theory of Value at the Frontiers, sinalado polo economista británico Michael Roberts).

 Neste contexto, o capital xa non pode expandirse «por dentro», senón só «por fóra»: mediante desposesión, guerra e reconfiguración forzada de fronteiras. Desde este horizonte analítico, Işıkara e Mokre confirman que o ataque estadounidense contra Venezuela non foi unha aventura militar illada.

 Entre 1990 e 2020, 70 billóns de dólares —o 5,9 % do produto global anual en industrias produtivas— foron transferidos do Sur Global ao núcleo imperial, con EUA e Xapón como principais beneficiarios. México, Brasil, Indonesia e Rusia son grandes «doadores netos» de valor. Esta transferencia non se debe só á explotación laboral, senón tamén ás diferenzas na composición orgánica do capital (tecnoloxía, produtividade).

 Porén, o caso venezolano é distinto: ao nacionalizar os seus recursos e resistir a lóxica extractivista neoliberal, converteuse nun atranco definitorio para a reprodución do capital occidental. Non só non entrega valor; reténo. Por iso, a única forma de reintegralo ao circuíto de acumulación é mediante a forza ou o cambio de réxime (algo que non se conseguiu co secuestro do presidente Maduro).

 Baixo este marco, o despregamento militar no Caribe é, esencialmente, a materialización da lóxica do capital estadounidense na súa fase terminal; cando xa non pode negociar, senón impor o seu réxime de excepción: Washington só gaña porque é máis depredador.

 Venezuela, ao negarse a ser un «espazo de explotación», converteuse nun atranco sistémico. A súa eliminación —política, xurídica, física, como posibilidade de alternativa— era unha necesidade estrutural do capital imperial na súa fase terminal.

 Aquí reside o paradoxo letal: canto máis exixen os EUA que os demais sexan «funcionais», máis evidente se volve a súa propia disfunción. A súa economía depende de déficits insostíbeis; a súa clase media, da que depende a estabilidade interna, está esnaquizada; a súa cohesión política, fracturada por unha oligarquía tecnocrática que goberna desde algoritmos e fondos de investimento.

 O discurso de America First revela, no fondo, unha profunda inseguridade: é a voz de quen teme perder o control. Por iso Trump (e Rubio, e Miller, etc.) buscaba un golpe de efecto que puidese exaltar o propio ánimo narcisista.

A debacle civilizatoria

 Pero máis alá do económico, a operación do 3 de xaneiro revela algo aínda máis grave: o colapso civilizatorio do proxecto estadounidense.

 Trump, Rubio e Hegseth non invocaron a Carta da ONU, nin o dereito internacional, nin sequera o pretexto do «libre comercio». Xustificárono cunha retórica apocalíptica, coas etiquetas removíbeis do narcotráfico, o terrorismo e as «ameazas inminentes».

Esta retórica é a linguaxe dunha potencia que perdeu o seu compás, que xa non sabe que futuro ofrecer ao mundo; nin sequera aos seus propios cidadáns.

 E detrás da retórica está a práctica: máis de 100 persoas asasinadas no Caribe —entre venezolanos, colombianos, trinitenses, etc.— sen xuízo, sen testemuñas, sen base legal; o uso de drons, bombardeiros e mariños sen autorización do Congreso; a invención da categoría de «combatentes ilegais» para eludir as Convencións de Xenebra. Trátase de execucións extraxudiciais encubertas baixo o pretexto da «guerra contra o narcotráfico», pero que na práctica constitúen operacións de carácter militar dirixidas desde o máis alto nivel político estadounidense.

O ataque contra Venezuela representa a lóxica última dun sistema sen proxecto: cando xa non pode seducir, intimida; cando xa non pode convencer, elimina.

 Porque a verdade é que os EUA afrontan unha crise de lexitimidade civilizatoria. O capitalismo estadounidense prometeu democracia, progreso e benestar, pero xerou desigualdade extrema, racismo sistémico, destrución ecolóxica e unha cultura do individualismo depredador. A clase media desintégrase; a esperanza de vida diminúe; a saúde mental colapsa. O modelo xa non seduce nin sequera no seu propio territorio.

 Fronte a esta perda de hexemonía cultural, o establishment recorre a unha relixión substitutiva: o nacionalismo imperial. A «Doutrina Donroe» e o MAGA son consignas políticas, si, pero sobre todo ritos de dó por unha grandeza perdida. Neste contexto, Venezuela convértese no chibo expiatorio perfecto: a súa demonización e a ameaza de destrución permiten —en teoría— reunificar simbolicamente unha sociedade fracturada.

 Esta lóxica exprésase nunha racionalidade necropolítica (retomando o concepto de Achille Mbembe): o poder xa non xestiona a vida, senón que decide quen pode ser encarcerado sen xuízo, secuestrado sen dereitos ou bombardeado sen xustificación. Nada do ocorrido o 3 de xaneiro foi un incidente illado, senón a normalización da excepción. A política exterior estadounidense converteuse nunha terapia colectiva para unha civilización en dó, onde cada ameaza militar é un acto de fe nun poder que xa non cre en si mesmo: só na forza, e aí radica o perigo.

 Sobre todo, fronte á oligofrenia dun ricacho narcisista instalado na Casa Branca que encarna á perfección a desesperación imperial.

O espello roto

 O 3 de xaneiro non foi un «golpe exitoso»: pódese comprobar nas rúas de Venezuela, na estabilidade política proporcionada pola continuidade administrativa do Estado coa presidenta (e) Delcy Rodríguez á fronte. Pero si foi a primeira execución pública do Corolario Trump, máis alá do despregamento caribeño: unha doutrina que substitúe a soberanía xurídica pola soberanía funcional, o dereito internacional pola xestión técnica do risco e a diplomacia pola coerción estrutural.

 Nese acto de forza, EUA revelou a súa debilidade máis profunda: xa non pode impor a súa orde mediante o consenso, nin sequera mediante o medo sostido. Necesita secuestrar presidentes, asasinar civís de forma masiva e fabricar inimigos existenciais para manter a ilusión de control.

 Baixo este réxime de realismo imperial, Venezuela constitúe unha excepción histórica —imperfecta, contraditoria, pero real— que conseguiu, contra todo prognóstico, manter o control estatal sobre os seus recursos estratéxicos, o que representa un perigo para os intereses estadounidenses e para a orde depredadora que sostivo o capital occidental durante décadas.

 Podemos afirmar, sen sospeita demagóxica nin simplemente propagandística, que non se temía a Maduro, senón a que o seu exemplo se multiplicase.

 E nisto, o fracaso xa está escrito: mentres Venezuela siga existindo —repetimos, como posibilidade de alternativa—, a orde funcional do imperio decadente non estará completa.

[Artigo tirado do sitio web venezolano Misión Verdad, do 8 xaneiro de 2025]